Futures અને Options (F&O) શું છે? અર્થ, પ્રકાર અને ઉદાહરણો
આ લેખ અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત છે. મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચો
Futures અને options (F&O) એ derivative કોન્ટ્રાક્ટ છે: તેમની કિંમત કોઈ underlying asset પરથી આવે છે, જેમ કે શેર, NIFTY 50 જેવો index, commodity કે currency. Future એટલે નક્કી તારીખે નક્કી ભાવે underlying ખરીદવાની કે વેચવાની જવાબદારી. Option ખરીદનારને premiumના બદલામાં નક્કી ભાવે ખરીદવાનો (call) કે વેચવાનો (put) અધિકાર આપે છે, પણ જવાબદારી નહીં.
Derivatives શું છે?
Derivative એવો કોન્ટ્રાક્ટ છે જેની કિંમત બીજી કોઈ વસ્તુ પરથી નક્કી થાય છે. તમે asset પોતે નથી ખરીદતા; તેના ભાવ સાથે જોડાયેલો કોન્ટ્રાક્ટ ખરીદો કે વેચો છો. ભારતીય exchanges પર ટ્રેડ થતા બે મુખ્ય પ્રકાર futures અને options છે, અને બંનેને સાથે F&O કહેવાય છે.
ટ્રેડર્સ અને રોકાણકારો તેનો ઉપયોગ ત્રણ કામ માટે કરે છે:
- Hedging: portfolio કે ધંધાને ભાવની હલચલ સામે રક્ષણ આપવું.
- Speculation: asset ખરીદવા કરતાં ઓછી મૂડીથી દિશા કે volatility પર અંદાજ લગાવવો.
- Arbitrage: cash અને derivatives market વચ્ચેના નાના ભાવફરકમાંથી નફો કમાવવો.
Futures કોન્ટ્રાક્ટ શું છે?
Futures કોન્ટ્રાક્ટ એટલે આજે નક્કી કરેલા ભાવે underlying asset ખરીદવાનો કે વેચવાનો કરાર, જેનું settlement ભવિષ્યની નક્કી તારીખે (expiry) થાય છે. બંને પક્ષ બંધાયેલા છે: ખરીદનારે ખરીદવું પડે અને વેચનારે વેચવું પડે.
Exchange પર, જે ટ્રેડર 25,000 પર NIFTY futuresનો એક lot ખરીદે છે, તેને NIFTY દરેક point વધે ત્યારે ₹65 મળે છે (એક lot = 65 units) અને દરેક point ઘટે ત્યારે ₹65 ગુમાવે છે. 200 pointની હલચલ એટલે એક lot પર ₹13,000નો નફો કે નુકસાન.
Futuresની મુખ્ય ખાસિયતો:
- પૂરી કિંમત નહીં, margin. તમે broker પાસે પૂરી રકમ નહીં, પણ margin (કોન્ટ્રાક્ટ મૂલ્યનો એક ભાગ) જમા કરો છો. એટલે futures leveraged છે.
- Mark-to-market. નફો અને નુકસાન દરરોજ તમારા ખાતામાં settle થાય છે. જો નુકસાન તમારું margin ખાઈ જાય, તો તમારે વધુ પૈસા ઉમેરવા પડે.
- Expiry. NSE પર index અને stock futures માસિક કોન્ટ્રાક્ટ છે. તમે expiry પહેલાં position બંધ કરી શકો અથવા આવતા મહિનામાં roll કરી શકો.
Options કોન્ટ્રાક્ટ શું છે?
Option ખરીદનારને expiry સુધી કે expiryના દિવસે નક્કી ભાવે (strike) underlying ખરીદવાનો કે વેચવાનો અધિકાર આપે છે, જવાબદારી નહીં. આ અધિકાર માટે ખરીદનાર વેચનારને premium ચૂકવે છે.
- Call option (CE) એટલે ખરીદવાનો અધિકાર. ભાવ વધશે એવું લાગે ત્યારે તમે call ખરીદો.
- Put option (PE) એટલે વેચવાનો અધિકાર. ભાવ ઘટશે એવું લાગે ત્યારે, અથવા તમારી પાસેના શેરને રક્ષણ આપવા, તમે put ખરીદો.
NIFTY પર: જો તમે 25,000નો call ₹250માં ખરીદો, તો એક lotનો ખર્ચ ₹250 × 65 = ₹16,250 થાય. તમે વધુમાં વધુ આટલું જ ગુમાવી શકો. જો NIFTY 25,500 પર expire થાય, તો callની કિંમત ₹500 થાય, અને તમારો નફો (500 − 250) × 65 = ₹16,250 થાય. 25,000થી નીચે call શૂન્ય કિંમતે expire થાય છે.
Futures અને options: મુખ્ય તફાવત
એક જ તેજીનો અંદાજ: future point દર point ચાલે છે; call નુકસાનને premium સુધી મર્યાદિત રાખે છે
| Futures | Options (ખરીદનાર) | Options (વેચનાર) | |
|---|---|---|---|
| અધિકાર કે જવાબદારી | જવાબદારી | અધિકાર | જવાબદારી |
| શરૂઆતનો ખર્ચ | Margin | Premium | Margin (premium મળે છે) |
| મહત્તમ નુકસાન | મોટું, મર્યાદા વગર | ચૂકવેલું premium | મોટું; naked call માટે અમર્યાદિત |
| મહત્તમ નફો | મર્યાદા વગર | મર્યાદા વગર (call), મોટો (put) | મળેલું premium |
| Time decay | સીધી અસર નહીં | તમારી વિરુદ્ધ કામ કરે | તમારી તરફેણમાં કામ કરે |
| Volatilityની અસર | ઓછી | IV વધે ત્યારે ફાયદો | IV વધે ત્યારે નુકસાન |
ભારતમાં futures અને optionsના પ્રકાર
| પ્રકાર | Underlying | ક્યાં ટ્રેડ થાય છે | સામાન્ય ઉપયોગકર્તા |
|---|---|---|---|
| Index F&O | NIFTY 50, BANK NIFTY, FINNIFTY, MIDCPNIFTY, SENSEX અને બીજા | NSE, BSE | ટ્રેડર્સ, portfolio hedge કરનારા |
| Stock F&O | પસંદ કરેલા મોટા, liquid શેર | NSE, BSE | ટ્રેડર્સ, holdings hedge કરનારા રોકાણકારો |
| Commodity F&O | સોનું, ચાંદી, crude oil, natural gas, ધાતુઓ, કૃષિ પેદાશો | MCX, NCDEX | ભાવ hedge કરતા ધંધા, ટ્રેડર્સ |
| Currency F&O | USD/INR, EUR/INR, GBP/INR, JPY/INR | NSE, BSE | આયાતકારો, નિકાસકારો, ટ્રેડર્સ |
| Interest rate futures | સરકારી bonds | NSE, BSE | બેંકો, સંસ્થાઓ |
Retail F&Oની મોટા ભાગની પ્રવૃત્તિ index અને stock derivativesમાં થાય છે. ફક્ત exchangesના પાત્રતા માપદંડ પૂરા કરતા શેરના જ F&O કોન્ટ્રાક્ટ હોય છે.
"Future options" કે options on futures શું છે?
જ્યારે optionનું underlying પોતે જ futures કોન્ટ્રાક્ટ હોય, ત્યારે તેને option on futures (અથવા futures option) કહેવાય છે. Option ખરીદનારને strike ભાવે futures કોન્ટ્રાક્ટમાં position લેવાનો અધિકાર મળે છે. આ commodity marketsમાં સામાન્ય છે. પણ ભારતીય શેરબજારના મોટા ભાગના retail ટ્રેડર્સ માટે "F&O" એટલે સીધું શેર અને index પરના futures અને options, બે અલગ પ્રકારના કોન્ટ્રાક્ટ.
ભારતમાં F&O કોન્ટ્રાક્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે
Lot size
F&O નક્કી lotsમાં ટ્રેડ થાય છે. January 2026 seriesથી NIFTYની lot size 65 અને BANK NIFTYની 30 છે. શેરની lot size દરેક શેર પ્રમાણે અલગ છે અને સમયાંતરે બદલાય છે, એટલે exchangeની હાલની યાદી તપાસો.
Expiry
- મંગળવાર weekly અને monthly કોન્ટ્રાક્ટ માટે NSEનો expiry દિવસ
- 1 દરેક exchange પર એક weekly index expiry: NSE પર NIFTY, BSE પર SENSEX
- માસિક BANK NIFTY, FINNIFTY અને MIDCPNIFTYની expiry
Settlement
Index F&O cash-settled છે: expiry પર ફક્ત તફાવતની રકમ ચૂકવાય છે. NSE પર stock F&O physically settled છે: expiry પર ખુલ્લો stock future કે in-the-money stock option હોય તો શેરની delivery થાય છે, એટલે જે positionsની delivery ન જોઈતી હોય તે બંધ કરો કે roll કરો.
Margin
Futures ખરીદનાર અને વેચનાર, અને option વેચનારે broker પાસે margin રાખવું પડે છે, જેની ગણતરી exchangeની risk system (SPAN વત્તા exposure margin) કરે છે. Option ખરીદનાર ફક્ત premium ચૂકવે છે. Volatility સાથે margin જરૂરિયાત બદલાય છે, એટલે દરેક trade પહેલાં તપાસો.
F&Oના ફાયદા અને જોખમો
ફાયદા
- Portfolio કે ધંધાને ભાવની પ્રતિકૂળ હલચલ સામે hedge કરો
- Asset ખરીદવા કરતાં ઓછી મૂડીથી position લો
- યોગ્ય માળખા સાથે વધતા, ઘટતા કે sideways બજારમાંથી નફો કમાઓ
- Option ખરીદનારને પોતાનું મહત્તમ નુકસાન પહેલેથી ખબર હોય છે
- NIFTY અને બીજા મુખ્ય કોન્ટ્રાક્ટમાં ઊંડું, liquid બજાર
જોખમો
- Leverage નફાની સાથે નુકસાન પણ મોટું કરે છે
- Futures અને short options જમા કરેલા margin કરતાં વધુ નુકસાન કરાવી શકે છે
- Option ખરીદનારને દરરોજ time decayનો સામનો કરવો પડે છે
- Expiryના દિવસની હલચલ તીવ્ર અને ઝડપી હોઈ શકે છે
- SEBIના અભ્યાસો બતાવે છે કે મોટા ભાગના વ્યક્તિગત F&O ટ્રેડર્સ પૈસા ગુમાવે છે
ભારતમાં futures અને options ટ્રેડિંગ કેવી રીતે શરૂ કરવું
- SEBI-registered broker પાસે demat અને trading ખાતું ખોલો અને F&O segment ચાલુ કરો (brokers આવકનો પુરાવો અને risk disclosure માગે છે).
- મૂળભૂત બાબતો શીખો: lot size, margin, expiry અને option chain કેવી રીતે વાંચવી. અમારી ભારતમાં options trading guide આ દરેક બાબત સમજાવે છે.
- Defined riskથી શરૂ કરો: naked futures કે option વેચવાને બદલે option ખરીદો, અથવા hedged spread લો.
- પહેલાં યોજના લખો: entry, stop-loss, target અને position size.
- ટ્રેડિંગ પહેલાં ચકાસો: ઐતિહાસિક data પર નિયમોનો backtest કરો અને તેને simulated modeમાં ચલાવો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શેરબજારમાં F&O શું છે?
F&O એટલે futures અને options, ભારતીય exchanges પર ટ્રેડ થતા derivative કોન્ટ્રાક્ટના બે મુખ્ય પ્રકાર. તેમની કિંમત શેર, index, commodity કે currency જેવા underlying asset પરથી આવે છે.
Futures અને options વચ્ચે શું તફાવત છે?
Future ખરીદનાર અને વેચનાર બંનેને expiry પર નક્કી ભાવે underlyingનો સોદો કરવા બંધાયેલા રાખે છે. Option ખરીદનારને અધિકાર આપે છે, જવાબદારી નહીં, અને તેના માટે premium ચૂકવવું પડે છે. Futures positionમાં નુકસાનની કોઈ મર્યાદા નથી; option ખરીદનાર ફક્ત premium ગુમાવી શકે છે.
Futures અને optionsમાં વધુ જોખમી કયું છે?
Options ખરીદવામાં મહત્તમ નુકસાન સૌથી ઓછું (premium) છે, પણ સમય સાથે તેની કિંમત ઘટે છે. Futures અને option વેચવામાં મોટું, મર્યાદા વગરનું જોખમ છે, કારણ કે નુકસાન underlying સાથે ચાલે છે. જોખમ એ પર આધાર રાખે છે કે તમે કોન્ટ્રાક્ટની કઈ બાજુ લો છો.
Futures અને optionsના પ્રકાર કયા છે?
ભારતમાં: index F&O (જેમ કે NIFTY 50 અને SENSEX), stock F&O, MCX અને NCDEX પર commodity F&O, currency F&O (જેમ કે USD/INR) અને interest rate futures.
F&O ટ્રેડ કરવા કેટલા પૈસા જોઈએ?
Option ખરીદવા માટે premium × lot size જેટલી રકમ જોઈએ. Futures અને option વેચવા માટે margin જોઈએ, જે સામાન્ય રીતે કોન્ટ્રાક્ટ મૂલ્યનો એક ભાગ હોય છે, છતાં index કોન્ટ્રાક્ટમાં દર lot એક લાખ રૂપિયાથી વધુ થઈ શકે છે. તમારા brokerનું margin calculator તપાસો.
ભારતમાં F&O કોન્ટ્રાક્ટ cash-settled છે કે physically settled?
Index futures અને options cash-settled છે. NSE પર stock futures અને options physically settled છે, એટલે expiry સુધી ખુલ્લી positions શેરની delivery સુધી લઈ જઈ શકે છે.
શું F&O ટ્રેડિંગ automate થઈ શકે?
હા. Tradetron જેવા platforms તમને futures અને options strategies નિયમો તરીકે બનાવવા, તેમનો backtest કરવા અને તમારા broker દ્વારા આપોઆપ ચલાવવા દે છે.
