Foreign Portfolio Investment (FPI) म्हणजे काय? अर्थ आणि फायदे

Foreign portfolio investment (FPI) म्हणजे दुसऱ्या देशातील financial assets, जसे listed shares, bonds, mutual fund units किंवा ETFs, त्या businesses चा ताबा न घेता खरेदी करणे. भारतात, listed company च्या 10% पेक्षा कमी shares धारण करणारा परदेशी investor हा portfolio investor असतो; 10% किंवा जास्त झाले की ती holding foreign direct investment (FDI) मानली जाते. FPIs SEBI कडे नोंदणी करतात आणि त्यांच्या flows वर बारकाईने लक्ष ठेवले जाते कारण ते market हलवतात.

Foreign portfolio investment: व्याख्या

FPI ची दोन वैशिष्ट्ये असतात:

1. हा portfolio आहे, ताबा नाही. Investor shares किंवा bonds परताव्यासाठी धारण करतो, company चालवण्यासाठी नाही.
2. हे liquid आहे. Assets markets वर trade होतात आणि लवकर विकता येतात, factory किंवा joint venture सारखे नाही.

नेहमीचे FPI investors म्हणजे परदेशी pension funds, sovereign wealth funds, insurance companies, global mutual funds आणि ETFs, hedge funds आणि endowments. भारतीय market बातम्यांमध्ये त्यांना अजूनही बहुतेक वेळा जुन्या नावाने FIIs (Foreign Institutional Investors) म्हटले जाते. त्यांचे flows कसे report होतात ते समजण्यासाठी FII आणि DII म्हणजे काय पहा.

FPI vs FDI

भारतात foreign portfolio investment कसे चालते

• Regulator: SEBI, SEBI (Foreign Portfolio Investors) Regulations, 2019 नुसार, ज्यांनी आधीच्या 2014 च्या नियमांची जागा घेतली; त्या नियमांनी पहिल्यांदा FIIs आणि इतर परदेशी investors ना एकाच FPI category मध्ये आणले होते.
• नोंदणी: परदेशी investors designated depository participant (DDP) मार्फत नोंदणी करतात, जो SEBI-मान्य intermediary असतो, आणि investor चा प्रकार व तो त्याच्या देशात किती regulated आहे यानुसार त्यांना Category I किंवा Category II मध्ये ठेवले जाते.
• Limits: एका FPI ने (त्याच्या investor group सह) listed company च्या paid-up equity चे 10% पेक्षा कमी धारण करायला हवे. त्यापेक्षा जास्त झाले की गुंतवणूक FDI मानली जाते. एका company मधील एकूण FPI holding वर पण cap असते, जे त्या sector च्या foreign investment limit शी जोडलेले असते.
• FPIs काय खरेदी करू शकतात: listed आणि listed होणारे shares, government आणि corporate bonds, mutual fund units, ETFs, REITs आणि InvITs, आणि exchange-traded derivatives.
• Reporting: NSDL FPI investment data प्रसिद्ध करते, आणि exchanges close नंतर रोजचे provisional FII/FPI buy आणि sell आकडे प्रसिद्ध करतात.

Foreign portfolio investment चे फायदे

Investor साठी

• Diversification: वेगवेगळ्या अर्थव्यवस्थांमधील returns एकत्र हलत नाहीत, त्यामुळे अनेक धारण केल्याने portfolio स्थिर होऊ शकतो.
• Growth पर्यंत पोहोच: भारतासारखे emerging markets जास्त वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थांमध्ये exposure देतात.
• Liquidity: direct investments सारखे नाही, listed securities लवकर विकता येतात.
• कमी बांधिलकी: business चालवण्याची किंवा ताब्यासोबत येणारे मालकीचे नियम पाळण्याची गरज नाही.

Host country (भारत) साठी

• Markets साठी भांडवल: परदेशी खरेदीमुळे shares आणि bonds ची मागणी वाढते आणि companies चा पैसा उभा करण्याचा खर्च कमी होऊ शकतो.
• जास्त participants आणि research coverage सह खोल, जास्त liquid markets.
• Governance चा दबाव: मोठे institutional holders resolutions वर मत देतात आणि disclosure साठी आग्रह धरतात.
• पैसा आत येताना rupee ला आधार देणारे foreign exchange inflows.

Risks आणि तोटे

• Hot money: global sell-off मध्ये FPI लवकर बाहेर जाऊ शकते, ज्यामुळे share prices आणि rupee दोन्ही खाली येतात.
• Investor साठी currency risk: returns त्याच्या स्वतःच्या currency मध्ये मोजले जातात.
• Regulatory आणि tax risk: नियम, tax दर आणि limits बदलू शकतात.
• Host country मधील political आणि economic risk.

लोकांना सर्वात जास्त आश्चर्य currency चे वाटते:

Dollar return = (1 + rupee return) × (1 − rupee घसरण) − 1

भारतीय लोक foreign portfolio investments करू शकतात का?

हो, हीच कल्पना उलट दिशेने पण चालते. भारतातील रहिवासी RBI च्या Liberalised Remittance Scheme (LRS) नुसार परदेशात गुंतवणूक करू शकतात, जे प्रति व्यक्ती प्रति financial year US$250,000 पर्यंत परवानगी देते, उदाहरणार्थ overseas broker मार्फत US-listed shares खरेदी करून. ते स्वतः परदेशात पैसा न पाठवता, परदेशी assets धारण करणाऱ्या भारतीय mutual funds आणि ETFs मधूनही गुंतवणूक करू शकतात. Remittances आणि परदेशी उत्पन्नावर tax collected at source आणि tax चे नियम लागू होतात, म्हणून गुंतवणूक करण्याआधी सध्याचे नियम तपासा.

भारतातील traders साठी FPI flows का महत्त्वाचे आहेत

सर्वात मोठ्या भारतीय companies मध्ये FPIs चा मोठा हिस्सा आहे, त्यामुळे त्यांची खरेदी-विक्री आधी large caps, bank stocks आणि NIFTY मध्ये दिसते. आठवडाभर चालणारी मोठी FPI विक्री, कमजोर होणारा rupee आणि वाढणारे US bond yields बहुतेक वेळा एकत्र येतात. Flows ना market च्या मूडचा संदर्भ म्हणून पहा, स्वतंत्र trading signal म्हणून नाही: रोजचे आकडे provisional असतात आणि ते price moves चे कारण जितके असतात तितकेच परिणामही असतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सोप्या शब्दात foreign portfolio investment म्हणजे काय?

एका देशातील investors दुसऱ्या देशाचे shares, bonds किंवा funds फक्त परताव्यासाठी खरेदी करतात, companies चा ताबा घेण्याचा प्रयत्न न करता. या गुंतवणुका liquid असतात आणि केव्हाही market वर विकता येतात.

FPI आणि FDI मध्ये काय फरक आहे?

FPI ही passive, trade करता येणारी holding आहे, भारतात listed company च्या 10% पेक्षा कमी, management मध्ये भूमिका नसलेली. FDI ही दीर्घकालीन गुंतवणूक आहे, सहसा 10% किंवा जास्त किंवा पूर्ण business, ताबा किंवा मोठ्या प्रभावासह.

Foreign portfolio investment चे फायदे काय आहेत?

Investors साठी: diversification, जास्त वेगाने वाढणाऱ्या markets पर्यंत पोहोच आणि liquidity. Host country साठी: जास्त भांडवल, खोल आणि जास्त liquid markets, आणि foreign exchange inflows.

FPI चे risks काय आहेत?

Market मधील अस्थिरता, currency च्या हालचाली, regulation आणि tax मधील बदल, आणि host country मधील political किंवा economic धक्के. Host country साठी, मुख्य risk म्हणजे FPI पैसा अचानक बाहेर जाऊ शकतो.

भारतात FPIs चे regulation कोण करते?

SEBI, SEBI (Foreign Portfolio Investors) Regulations, 2019 नुसार. परदेशी investors designated depository participant मार्फत नोंदणी करतात, आणि संबंधित foreign exchange चे नियम RBI आणि सरकार ठरवतात.

FII आणि FPI एकच आहेत का?

रोजच्या वापरात, हो. FII ही जुनी registration category होती; 2014 पासून SEBI परदेशी institutions ची Foreign Portfolio Investors म्हणून नोंदणी करते, पण market reports मध्ये त्यांना अजूनही बहुतेक वेळा FIIs म्हटले जाते.