Crypto Trading કેવી રીતે કામ કરે છે: Exchanges, Futures અને Leverage
આ લેખ અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત છે. મૂળ લેખ અંગ્રેજીમાં વાંચો
Crypto tradingમાં Bitcoin અને Ethereum જેવા digital assets exchange પર ખરીદવા-વેચવામાં આવે છે, જ્યાં તમારા orders order bookમાં બીજા tradersના orders સાથે match થાય છે. તમે coin પોતે trade કરી શકો (spot) અથવા તેના ભાવ પર આધારિત contracts (futures, perpetuals અને options). Markets 24/7 ચાલે છે, ભાવ ઝડપથી બદલાય છે, અને leverage નફો અને નુકસાન બંનેને અનેક ગણા કરે છે.
Basics: તમે ખરેખર શું trade કરો છો
Cryptocurrency એ blockchain પર નોંધાયેલી digital asset છે. જ્યારે તમે "crypto trade" કરો છો, ત્યારે તમે બેમાંથી એક કામ કરો છો:
- Coin પોતે ખરીદવો (spot). તમે માની લો ₹50,000 ચૂકવો અને એટલા Bitcoinના માલિક બનો. ભાવ 10% વધે, તો તમારી holdingની કિંમત ₹55,000 થાય.
- તેના ભાવ પર contract trade કરવો (derivatives). Coin તમારી માલિકીનો નથી; તમારી પાસે એવો contract છે જેની value coinને અનુસરે છે. આનાથી તમે short જઈ શકો (ભાવ ઘટે તો નફો) અને leverage વાપરી શકો.
વિચાર કોઈ પણ market જેવો જ છે: વેચો તેના કરતાં સસ્તામાં ખરીદો. ફરક એ છે કે market કેવી રીતે બનેલું છે.
Crypto exchanges કેવી રીતે કામ કરે છે
Order book
દરેક exchange દરેક trading pair માટે order book રાખે છે, જેમ કે BTC/USDT અથવા BTC/INR. તે બે lists છે:
| બાજુ | તેમાં શું હોય | ઉદાહરણ |
|---|---|---|
| Bids | Buy orders, સૌથી ઊંચો ભાવ પહેલાં | 60,000 પર 0.05 BTC ખરીદો |
| Asks | Sell orders, સૌથી નીચો ભાવ પહેલાં | 60,020 પર 0.05 BTC વેચો |
Best bid અને best ask વચ્ચેનો ગાળો spread છે. જ્યારે buy order અને sell order એક જ ભાવે મળે, ત્યારે trade થાય છે, અને તે trade તાજો ભાવ નક્કી કરે છે.
Market અને limit orders
- Market order: "મને અત્યારે જ મળતા best ભાવે fill કરો". ઝડપી, પણ પાતળા marketમાં તમને અપેક્ષા કરતાં ખરાબ ભાવ મળી શકે (slippage).
- Limit order: "મને માત્ર આ ભાવે કે તેનાથી સારા ભાવે fill કરો". ભાવ તમારા નિયંત્રણમાં છે, પણ order fill ન પણ થાય.
Liquidity અને market makers
Liquidity એટલે ભાવ ખસેડ્યા વગર તમે કેટલું trade કરી શકો. Market makers બંને બાજુ buy અને sell orders મૂકતા રહે છે, જેનાથી spreads સાંકડા રહે છે. Bitcoin અને Ethereum સામાન્ય રીતે liquid હોય છે; નાના altcoins ઘણી વાર નથી હોતા, તેથી એક મોટો order તેમનો ભાવ ઘણો ખસેડી શકે છે.
ઘણાં exchanges, ઘણા ભાવ
Crypto માટે કોઈ એક કેન્દ્રીય exchange નથી. એક જ coin એક સાથે ઘણાં exchanges પર trade થાય છે, અને તેમની વચ્ચે ભાવ થોડા અલગ હોઈ શકે છે. Arbitrageના વિચારો અહીંથી આવે છે, જોકે આ ગાળા સામાન્ય રીતે નાના હોય છે અને ઝડપથી બંધ થઈ જાય છે.
Crypto tradingના પ્રકાર
Spot trading
તમે coin ખરીદો છો અને તેના માલિક બનો છો. કોઈ leverage નહીં, કોઈ expiry નહીં, અને વધુમાં વધુ નુકસાન એટલું જ જેટલું તમે ચૂકવ્યું. નવા traders અને લાંબા ગાળા માટે રાખનારાઓ માટે સૌથી સારું.
Futures
Futures contract એ નક્કી expiry તારીખ સાથે coinના ભાવ પરનો કરાર છે. તમે margin મૂકો છો (contract valueનો એક ભાગ), long કે short જઈ શકો છો, અને નફો કે નુકસાન contractમાં settle થાય છે.
Perpetual futures
Perpetuals એવા futures છે જેની કોઈ expiry નથી, અને તે સૌથી વધુ trade થતું crypto derivative છે. તેમનો ભાવ spot ભાવની નજીક રાખવા, longs અને shorts નક્કી સમયાંતરે (ઘણી વાર દર આઠ કલાકે) એકબીજાને funding rate ચૂકવે છે. જો તમે દિવસો સુધી position રાખો, તો funding સાચો ખર્ચ કે આવક બની જાય છે.
Options
Call option નક્કી ભાવે ખરીદવાનો અધિકાર આપે છે; put વેચવાનો અધિકાર આપે છે. Delta Exchange સહિત કેટલાંક crypto exchanges daily, weekly અને monthly expiries સાથે Bitcoin અને Ethereum options list કરે છે. Options તમને risk મર્યાદિત કરવા દે છે (ખરીદેલો option માત્ર તેનું premium ગુમાવી શકે) અથવા વેચીને premium મેળવવા દે છે, જેમાં મોટું જોખમ છે.
Margin trading
તમારા પોતાના પૈસા કરતાં મોટી position trade કરવા તમે ઉધાર લો છો. Futures અને perpetuals પર leverage પણ આ જ રીતે કામ કરે છે.
Leverage ખરેખર કેવી રીતે કામ કરે છે
Crypto tradingમાં સૌથી વધુ ગરબડ leverageમાં થાય છે. 10x leverage પર, ₹10,000નું margin ₹1,00,000ની position નિયંત્રિત કરે છે. Coinમાં 1%ની ચાલ તમારા margin પર 10% નફો કે નુકસાન છે.
દરેક leverage level પર તમારું margin સાફ કરી નાખતી તમારી વિરુદ્ધની આશરે ચાલ
વ્યવહારમાં, તમારું margin શૂન્ય પર પહોંચે તે પહેલાં જ exchange તમને liquidate કરી દે છે, કારણ કે તે maintenance margin buffer રાખે છે. તેથી સાચું અંતર chartમાં દેખાય છે તેના કરતાં થોડું ઓછું છે.
Crypto ભાવ શેનાથી ચાલે છે
- Exchanges પર supply અને demand, જેમાં મોટા holdersની ખરીદી કે વેચાણ પણ આવે.
- ભારત સહિત મુખ્ય marketsમાં regulation અને taxના સમાચાર.
- Interest rates અને global marketsમાં જોખમ લેવાની ભૂખ જેવાં macro પરિબળો.
- ખુદ leverage: જ્યારે ઘણી leveraged positions એક સાથે liquidate થાય, ત્યારે ફરજિયાત વેચાણ (કે ખરીદી) ચાલને ઘણી તીવ્ર બનાવી શકે.
- Social media સહિત sentiment અને સમાચાર. Crypto મોટા ભાગનાં markets કરતાં headlines પર વધુ ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે.
Crypto અને stock trading એક નજરમાં
| Crypto | ભારતીય stocks | |
|---|---|---|
| Trading સમય | 24 કલાક, 7 દિવસ | અઠવાડિયાના કામકાજના દિવસો, સવારે 9:15થી બપોરે 3:30 |
| જગ્યા | ઘણાં સ્વતંત્ર exchanges | NSE અને BSE |
| Regulation | Tax લાગે છે, પણ crypto માટે SEBI framework નથી | SEBI દ્વારા regulated |
| Volatility | સામાન્ય રીતે ઘણી વધુ | ઓછી, circuit limits સાથે |
| નફા પર tax | 30% flat, 1% TDS, નુકસાનનો set-off નહીં | Holding period પર આધાર |
ભારતમાં crypto tax ટૂંકમાં
ભારત Section 115BBH હેઠળ crypto સહિત virtual digital assetsના નફા પર flat 30% (ઉપરાંત cess) tax લે છે, અને Section 194S હેઠળ threshold કરતાં વધુ transfers પર 1% TDS લાગે છે. એક crypto trade પરનું નુકસાન બીજી આવક સામે set off કરી શકાતું નથી, કે આગળ carry forward કરી શકાતું નથી. Tax rules બદલાતા રહે છે, તેથી સક્રિય રીતે trade કરતા પહેલાં tax adviser પાસેથી હાલની સ્થિતિ ચેક કરો.
ક્યારેય બંધ ન થતા marketમાં risk manage કરવું
Cryptoનું સૌથી મોટું જોખમ એક ખરાબ trade નથી; તે રાત્રે 3 વાગ્યે exit વગરનો ખરાબ trade છે. દરેક crypto trader પાસે હોવા જોઈએ તેવા થોડા rules:
- Entry પહેલાં exit નક્કી કરો. ખરીદતાં કે વેચતાં પહેલાં stop-loss price નક્કી કરો.
- Leverage ઓછું રાખો. ખાતરી કરો કે તમારો stop liquidation priceથી ઘણો પહેલાં hit થાય.
- Daily loss પર મર્યાદા મૂકો. નક્કી નુકસાન પછી, ઉદાહરણ તરીકે તમારી capitalના 2%, તે દિવસ માટે trading બંધ કરો.
- તમે ચકાસેલાં exchanges વાપરો. ભારતમાં FIU-IND સાથે registered exchanges શોધો, અને two-factor authentication ચાલુ કરો.
- Positions નાની રાખો. Cryptoની volatilityના કારણે stocksમાં "સામાન્ય" ગણાતી position cryptoમાં ઘણી વાર ખૂબ મોટી હોય છે.
Crypto trading automate કરવું
Market ક્યારેય બંધ થતું નથી, તેથી ઘણા crypto traders તેમના rules એવા algorithmમાં મૂકે છે જે તેમના વતી ભાવ પર નજર રાખે અને નક્કી સમયે exit કરે. કયા rules automate કરવા તે પસંદ કરતા હો, તો crypto trading માટે શ્રેષ્ઠ algorithm અને crypto માટે શ્રેષ્ઠ trading strategyથી શરૂઆત કરો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
નવા traders માટે crypto trading કેવી રીતે કામ કરે છે?
તમે crypto exchange પર account ખોલો, KYC પૂરું કરો, ભંડોળ ઉમેરો, અને buy કે sell orders મૂકો. Exchange તેની order book દ્વારા તમારા orderને બીજા traderના order સાથે match કરે છે. નવા traders સામાન્ય રીતે spot tradingથી શરૂઆત કરે છે, જ્યાં coin તમારી માલિકીનો હોય છે અને કોઈ leverage નથી.
શું ભારતમાં crypto trading કાયદેસર છે?
હા, ભારતમાં crypto ખરીદવું, વેચવું અને રાખવું કાયદેસર છે, પણ તે stocksની જેમ regulated નથી. નફા પર 30% tax અને transfers પર 1% TDS લાગે છે, અને ભારતીય users ને સેવા આપતાં exchangesએ FIU-IND સાથે register કરવું પડે છે.
Cryptoમાં spot અને futures વચ્ચે શું ફરક છે?
Spot tradingમાં તમે coin ખરીદો છો અને તેના માલિક બનો છો. Futuresમાં તમે coinના ભાવ પરનો contract trade કરો છો, સામાન્ય રીતે leverage સાથે, અને તમે short જઈ શકો છો. Futuresમાં તમારી અપેક્ષા કરતાં વધુ નુકસાન થઈ શકે છે કારણ કે leverage દરેક ચાલને અનેક ગણી કરે છે.
Cryptoમાં perpetual contract શું છે?
Perpetual એ કોઈ expiry તારીખ વગરનો futures contract છે. Buyers અને sellers વચ્ચે નિયમિત સમયાંતરે થતી funding payment તેનો ભાવ spot ભાવની નજીક રાખે છે.
શું crypto trading automate કરી શકાય?
હા. તમે તમારા entry, exit અને stop-loss rulesને એવા algorithmમાં ફેરવી શકો જે જોડાયેલા exchange પર ચોવીસે કલાક ચાલે. સાચા પૈસા વાપરતા પહેલાં તેને જૂના data પર અને test modeમાં ચકાસો.
Crypto stocks કરતાં વધુ volatile કેમ છે?
Crypto markets નવાં છે, ચોવીસે કલાક trade થાય છે, તેમાં circuit limits નથી, અને તેમાં ઘણું leverage વપરાય છે. Leveraged positionsનાં ફરજિયાત liquidations એક સામાન્ય ચાલને તીવ્ર ચાલમાં ફેરવી શકે છે.
